Turntablism Nedir? Plak Çevirmenin Ötesinde

DJ dediğinizde çoğu insanın aklına şarkıları birbiri ardına çalan, bazen kulağa kulaklık tutup geçişleri ayarlayan biri geliyor. Bu doğru — ama eksik. Çünkü DJ kültürünün içinde, plağı adeta bir enstrüman gibi kullanan, ellerinin hareketleriyle hiç duyulmamış sesler yaratan ve bunu bir form olarak icra eden bir sanat dalı var: turntablism.

“Turntablist” dediğimizde, sadece şarkı çalan değil — turntable’ı bir müzisyen gibi kullanan birinden söz ediyoruz.

Bu yazı, turntablism’i hiç duymamış olanlara “ne bu?” sorusunu yanıtlamak için; biraz aşina olanlara ise bu dünyanın ne kadar derin olduğunu göstermek için yazıldı.

Turntablism Nedir?

En sade tanımıyla turntablism, pikap (turntable) üzerindeki vinil plakları elle manipüle ederek yeni sesler, ritimler ve müzikal ifadeler üretme sanatıdır.

Sıradan DJ’lik, iki plağı birbirine geçirmek ve müziği akıcı biçimde sürdürmek üzerine kurulu. Turntablism ise tamamen farklı bir yaklaşım: plak geriye doğru çekilir, ileri itilir, crossfader hızla açılıp kapanır, plak el hareketiyle yavaşlatılır ya da durdurulur. Bütün bunlar kasıtlı, ritmik ve müzikal olarak yapıldığında ortaya “scratch” sesi çıkar — ve bu ses, dünya müzik tarihinin en özgün tınılarından biri haline gelmiştir.

Turntablist için pikap artık sadece bir çalma aracı değil, bir enstrümandır. Tıpkı gitar ya da piyano gibi.

Kısa Bir Tarih: Kazayla Doğan Bir Sanat

Her büyük buluş gibi, scratching de büyük ihtimalle bir kazayla başladı.

1970’lerin Bronx’unda, hip hop kültürünün filizlendiği o efsanevi evin partilerinde, Grand Wizzard Theodore adlı genç bir DJ masasında çalışırken annesi bağırdı ve müziği durdurmak için plağa eliyle tuttu. Plak durdu, hareket etti, o garip ses çıktı. Ve Theodore’un aklında bir şimşek çaktı.

Kazayla keşfedilen bu ses, yıllarca deneme yanılmayla gelişti. DJ Kool Herc ritim kesimlerini (breakbeat) keşfetti. Grandmaster Flash tekniği ilerletti. Afrika Bambaataa kültürel bir zemin oluşturdu. Ve 1980’lere gelindiğinde hip hop kültürünün dört temel direğinden biri DJ’lik — yani turntablism’in erken hali — olmuştu.

1984’te Herbie Hancock, Grammy ödüllü “Rockit” şarkısında DJ GrandMixer DXT’nin scratch performansını dünyaya sundu. Bir turntablist, Grammys sahnesindeydi. Bu, turntablism’in mainstream müziğe ilk büyük girişiydi.

1995’te DJ Babu, “turntablist” kelimesini bizzat tanımladı: “Biri piyano çalıyorsa ona piyanist deriz, biri gitar çalıyorsa gitarist. Biz de turntablist olabiliriz.” Bu tanım, salt plak çalan DJ ile turntable’ı enstrüman olarak kullanan DJ arasındaki çizgiyi netti.

Temel Turntablism Teknikleri

Turntablism dünyasına girmek için önce bu tekniklerin ne anlama geldiğini anlamak gerekiyor.

Baby Scratch (Bebek Scratch)

En temel teknik. Plak ileri-geri hareket ettirilirken crossfader sabit kalır. “Wik-a wik-a” sesi budur — scratching’in en tanıdık sesi. Başlangıç için ilk öğrenilen teknik her zaman baby scratch’tir.

Forward Scratch / Backward Scratch

Plağı sadece ileri ya da sadece geri harekete odaklanan, tek yönlü scratch teknikleri. Crossfader bu hareketlerle eş zamanlı kullanılarak farklı ritimler ve renkler üretilir.

Flare Scratch

Çok daha ileri düzey bir teknik. Crossfader, plak hareket ederken belirli noktalarda hızla açılıp kapanır. Ortaya çıkan ses, keskin ve perkusif bir karakter kazanır. DJ Qbert ve DJ Flare bu tekniği geliştirip mükemmelleştiren isimler arasında.

Transform Scratch

Yine crossfader merkezli bir teknik. Plak sabit ya da yavaş hareket ederken crossfader çok hızlı açılıp kapanır. “Çok sesli” bir efekt üretir — sanki birden fazla ses katmanı üst üste geliyormuş gibi.

Beat Juggling

İki farklı plakla yapılan ve sadece scratching değil, ritimleri yeniden kurgulayan bir teknik. İki pikap üzerindeki iki plak aynı anda ya da sırayla kullanılır; breakbeat’ler kesilir, döngüye sokulur, birbirine geçirilir. Sonuç, hiç o şekilde yapılmamış bir ritim — canlı, anlık, özgün.

Drum Scratch

Turntable’ı davul gibi kullanmak. Scratching teknikleri belirli ritim kalıpları üretecek şekilde uygulanır. Ortaya, davulun çıkaramayacağı elektronik-organik bir ritim çıkar.